سایتی مه کته بی ناوه ندی په یوه ندی نیشتمانی و کوردستانی

لەدیمانەیەكیدا لەگەڵ( الحیاە) بەڕێز مسعود بارزانی سەرۆكی كوردستان دووپاتیكردەوە سەپاندنی داگیركاری بەسەر ئێراق بەبڕیاری ئەنجوومەنی ئاسایش هەڵەیەكی گەورە بوو، ئاماژەی بەوەشدا ئەمەریكا بەشێوازی خۆی بەڵێنەكانی بەرامبەر بە ئێراق بەجێ هێناوە و تیشكی خستە سەر گۆڕانكارییەكانی بارودۆخی ئێراق لەسەردەمی بریمەر هەروەها باسی فیتنەی تایفەیی ئێراق و رۆڵی قاعیدەی لە ئێراقدا كرد ئەمەش دەقی دیمانەكەیە.
٭ دوای پێنج ساڵ لە داگیركردنی ئێراق لە لایەن ئەمەریكاوە، چۆن دەڕواننە بڕیارەكەی ئیدارەی جۆرج بۆش لەمبارەیەوە؟
سەرۆكی كوردستان: من لە گۆشەی بەرژەوەندیی گەلی ئێراق بەهەموو پێكهاتەكانی سەیری ئەم بڕیارە دەكەم. ئەم بڕیارە بووە هۆیی رزگاربوون لە دڕندەترین رژێمی دیكتاتۆری خوێناوی،رێگای بۆ پێشكەوتنی ئێراقێكی دیموكراتی فیدراڵی فرە ڕەنگ و خاوەن هێز و بزاوتنی بەردەوام كردەوە كە ئێستا لە رێگەی پێكهێناندایە. بێگومان ئەم گۆشەیەش مۆركێكی ئاڵۆز و زەحمەتی پێوە دیارە. بەڵام لە جەوهەرەكەیدا بەرژەوەندییە نیشتمانی و نەتەوەییەكانی تیایدا بەدیدەكرا.
٭ بەڕای بەڕێزتان، لە دوای ڕووخانی ڕژێمی سەدام حوسێنەوە ئەمەریكاییەكان چ هەڵەیەكی بەرچاویان كرد؟
سەرۆكی كوردستان: سەپاندنی داگیركاری بەسەر ئێراق بە بڕیاری ئەنجوومەنی ئاسایش كە بووە ئەلتەرناتیڤی حكوومەتێكی نیشتمانیی ئینتیقالی ئەو هەڵە گەورەیە بوو كە هەموو دۆسیەكانی تێكەڵ بە یەكتر كرد و بارودۆخی وڵاتی تێكدا و گرفتی زۆری دروستكرد كە تا ئێستا لێی ڕزگار نەبووین.
٭ ئایا ئەمەریكاییەكان پابەندی ئەو بەڵێنانە بوون كە بەر لە داگیركردنی ئێراق بە ئۆپۆزسیۆنیان دابوو؟
سەرۆكی كوردستان: گرنگترین ویست و ئامانجی ئۆپۆزسیۆن ئەوكاتە ڕووخاندنی رژێمی دیكتاتۆری بوو، ئەم ئامانجە هاتەدی ئەگەر چی وەكو دەگوترێ بەزەحمەتترین بڕیارەكان بوو، لێرەدا دەمەوێ دووپاتی بكەمەوە وردەكارییەكانی دیكە لەبناغەی هیچ رێككەوتنێكدا نەبوون. بڕیاری شەڕ و داگیركردن و دەیەها بڕیار و ڕێوشوێنی دیكە كە لەسەردەمی بریمەردا دران هیچ یەكیان دەربڕی ویستی ئێمە نەبوون، لە تواناشماندا نەبوو رایانبگرین یاخود رێڕەوەكانیان بگۆڕین. كەواتە دەتوانین بڵێین ئەمەریكا پابەندی ئەو بەڵێنانە بوو كە دووپاتی كردبۆوە كە خۆی لە ڕووخاندنی رژێمی سەدام حوسێن دیتەوە. بەڵام بەڕێگا و هۆكار و شێوازی تایبەتی خۆی.
٭ ئەو هەڵە دیارانە چین كە هێزە سیاسیەكانی ئێراق دوای ڕووخانی ڕژێم كردیان ؟
سەرۆكی كوردستان: گەورەترین ئەو هەڵەیەی هێزە سیاسیەكان كردیان، لەنەبوونی توانایان بۆ فەراهەمكردنی ئەو ماوەیەی كە پێویست بوو لەدوای رووخانی رژێم بۆ پێكهێنانی حكوومەتێكی نیشتمانی ئینتیقاڵی بنكە فراوان بەرجەستە بوو. پێكهێنانی ئەم حكوومەتە مومكین بوو ئەگەر دوو دڵی و مەترسی و هەستیاریی نێوان هێزە سیاسییەكان نەبوایە. هەروەها ئەگەر بڕیاری لەناكاوی حكوومەتی ئەمەریكا بەگۆڕینی ژەنەراڵ گارنەر بە بەڕێز بریمەر نەبوایە ئەم ویستە دەهاتە دی. گارنەر لەگەڵ ئەم ویستە كۆك بوو.
٭ كێ لە پرسی فیتنەی تایفەگەری لە ئێراق بەرپرسە؟
سەرۆكی كوردستان: رێبازی دیكتاتۆریی تاوانكاریی ڕژێمی پێشوو بەرپرسی یەكەمی هەموو ئەو پێشێلكارییانەن كە ڕوویاندا. ئەم ڕێبازە هەڵەیە هۆكاری سەرەكیی ناكۆكیی سیاسی و نەتەوەیی و مەزهەبی بوو كە لەژێر سایەی فەوزا و ڕووخانی دەوڵەت بەگشت بەشەكانیەوە هاتەدی و ڕێكخراوی تیرۆریستی قاعیدە و هاوپەیمانانی و پاشماوەی رژێمی پێشوو هەموو گروپە توندڕەوەكانی لێ هاتە كایەوە و تاوانەكانی خۆیان ئەنجامدا. بەڵام ئەم قسانە لایەنە سیاسی و مەزهەبیەكان لە بەرپرسیارێتی نابەخشێ. ناكۆكی و هەستی تۆڵەسەندنەوە و هەستكردن بەزوڵم لە لایەن پێكهاتەیەكەوە بەرامبەر بە پێكهاتەیەكی دیكە و نیگەرانی و ترس لە پەراوێز خستنە رۆڵێكی مەترسیداری لەم ناكۆكییە تایفەگەرییەدا بینی و بوونە هۆكاری بڵاوبوونەوەی بۆ ژیانی كۆمەڵایەتی و سیاسیدا بینی و بۆماوەیەكی كاتی ژیانیان لەئێراقیان تێكدا. هەڵەكانی ڕژێمی ئێستاش بەشێك بوون لەم گرفتانە. رۆڵی لایەنی دەرەكیش، عەرەبی و ئیقلیمی ڕوون و ئاشكران و نایەوێ بچینە نێو وردەكارییەكانی.
٭ زۆر كەس وای بۆ دەچن نفووزی ئێرانی بووەتە واقیعێك لەژیانی سیاسی و ئاسایشی ئێراقی؟
سەرۆكی كوردستان: بۆشایی سیاسی، بەڵكو داڕمانی دەوڵەت و ناسەقامگیریی ئاسایش لەوڵات، هەموو ئەو دەوڵەت و لایەنانەی پەیوەندییان بە ناكۆكیی ناوچەكە و ئێراقەوە هەیە هاندا شوێن پێیان لەوڵاتی ئێمە داهەبێت. بەداخەوە دەوڵەتانی عەرەبی خۆیان لەو ناكۆكی و ململانێیەی ئێراق دوورخستەوە، تەنانەت هیچ رۆڵێكی ئیجابیان لە پێشخستنی پرۆسەی سیاسیی وڵاتدا نەبوو. بەداخەوە ئەو ڕەفتارە سەلبیانەی كە بوونە تەگەرە لە بەردەم پرۆسەی سیاسی و ئاسایشی ئێراقیان و ئێراقی خستە مەترسی و قوربانیی زۆریش لەمبارەیەوە دران، بە بەشێك لەم دەوڵەتانە پەیوەست بوو. ئێران وەكو هەر یەكێك لە دەوڵەتانی دیكە و چواردەوری بەرژەوەندیی خۆی هەیە. لەوانەش ئەو وای دیتبێ مافی خۆیەتی سوود لە بارودۆخی ئێراق وەربگرێت بۆ بەهێزكردنی پێگەی خۆی. بەڵام بارودۆخەكە بەگشتی و ئەوەی پەیوەندی بە ئێران و هی دیكە هەیە لەزێدەرۆیی بەدەر نییە.
٭داگیركردنی ئەمەریكا بۆ ئێراق گشت هاوكێشەكانی تێكدا و ڕۆڵی ئێران و توركیاش لەسەرحیسابی ئێراق و لەسەر خاكەكەی زیادی كرد، ئایا ئەم پرسە نیگەرانتان ناكات؟
سەرۆكی كوردستان: هەرشتێك كاریگەریی نێگەتیڤی بەسەر ئاسایشی ئێراقدا هەبێت و كاریگەریی بەسەر هاوكێشە سیاسییەكان هەبێت نیگەرانمان دەكات واشمان لێدەكات باش ئاگاداری مەترسییەكانی بین و كار بۆ بەرەنگاربوونەوەی بكەین بەشێوازی سیاسی بەشێوەیەك گەرەنتی بەرژەوەندییە هاوبەشەكانی ئێمە و وڵاتانی دراوسێ بكات. بێگومان هەموو دەوڵەتێك پێویستی بە دەوڵەتێكی ئارام هەیە ئەمەش بەبێ بنەمای بەهێزی هاوكاری و بەرژەوەندیی هاوبەش نایەتەدی.
٭ دەتوانین بڵێین كورد گەورەترین سوودمەندی ڕووخاندنی ڕژێمی سەدامن؟ ئایا مەترسیت لەسەر سەقامگیریی هەرێمی كوردستان هەیە؟
سەرۆكی كورستان: گەلی ئێراق بەهەموو پێكهاتەكانیەوە سوودمەندی گەورەن لە ڕووخاندنی ڕژێم. بەڕووخاندنی ئەم ڕژێمە دەرگای هیوا بۆ گەلی ئێراق كرایەوە و دەرفەتی باش بۆ هەریەكێك لە پێكهاتەكان هاتە ئاراوە، بۆ باسكردنی ئەو زوڵمەی لێی كراوە. سەقامگیریی هەرێمی كوردستان لە ڕوانگەیەكی نیشتمانیی ئێراقی سەركەوتنێكی بۆ پرۆسەی سیاسیی ئێراقی و دیموكراسییە و مایەی دەرخستنی هەموو فاكتەرە ئیجابیەكانە تیایدا و پەرەدانە بەهێزە كاراكان بۆ تەواوكردنی ئەوكارانەی تەواو نەكراون.
٭ئایا كشانەوەی بە پەلەی ئەمەریكا لە ئێراق مەترسیی هەیە؟ ئەنجامەكانی چی دەبن ئەگەر ڕوویدا؟
سەرۆكی كوردستان: پێویستە ئێراقییان هەموو تواناكانی خۆیان بۆ هێنانەدیی ئاشتەوایی نیشتمانی و فراوانكردنی بنكەی بەشداریی سیاسیی جەماوەری بخەنەگەڕ و دەوڵەتی دیموكراسیی فیدراڵ بێتەدی بەهەموو بەشە سەربازی و ئەمنی و سیاسیەكانی. بڕیاری كشانەوەی بە پەلە یاخود دووبارە بڵاوبوونەوەی هێزەكانی ئەمەریكا بۆ بەرژەوەندییەكانی دەگەڕێتەوە. بە بۆچوونی منیش بڕیارێكی لەمجۆرە بەبێ زامنكردنی نەبوونی مەترسییەك كە هەڕەشە بكاتە سەر ئاسایشی ئێراق بەپێچەوانەی بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكا دەبێت و پێویستە ئیدارەی ئەمەریكاش ڕەچاوی ئەم پرسە بكات. ئێمەش پاڵپشتی بەهێزی بوونی ڕێككەوتنی ستراتیژی لەنێوان ئێراق و ئەمەریكا دەكەین بۆ دیاریكردنی بنەماكانی هاوكاری لەنێوانیان.